Wee interesseert zich nog veur oonze spraoke

Als Twent hoal wie van oons dialect. Toch komp het standaard-Nederlands ho langer ho meer in ’t gebroek en daor raakt het Twents met achterop.

Ik mog wa eens wetn of ie nog weet de namen van planten, vöggel, enz., dee hieronder volgt. Mie duch dat völ van de vrogger gebroekte namen glattendals in het vergetbook bint raakt. Vrogger lèèfden de leu meer met de natuur met. Teggenwoordig nemt de techniek en de consumptiemaatschappi’je dee plaats in. Iej zölt mi’j tegenstruwen dat de leu now juust völ meer as vrogger de natuur intre kt. Ze hebt ok jao völ meer vri’je tied. Dat is ok zoa, meer now begriep iej mi’j verkeerd. Wi’j bint nich meer zoa vergroeid met de natuur. Wind en weer, plaant en deer stat oons nich meer zoa nao. Wi’j loopt der gauw an veurbi’j.

Now jao, hoo dat ok wèèn mag, loster dan now ees naor de weure, dee wi’j bint tegenkomm’n of dee oe nog wat zejt. Laow ees met ’n paa vöggelnamen beginn’n.

’t Zal oe nich vrömd wèèn, dat ne stork ziene veere net zoa good nörig hef as ’n kroetje of nettelkönning (winterkoninkje).

’n Waandleppelke (vliegenvanger) zö’j ok zoa kennen net zoa good as ne marklauwe (Vlaamse gaai) en ne broentukker. Van den laatst’n hev ja den bi’jnaam Tukker kregen, zoa as de Achterhooksen heikneuters bint, wat ja de zölfde vöggelkes bint.

Wee doev’nleefhebber is kent nog wa nen hoornt en ne minne, meer ne wiek en ne gent doar steet hee wieder van of. As ne wachel röp köj heurn hoovöl scheppel zaod d’r an de viem koomp. Nen iepron (roerdomp) steet as ne paol in ’t brook, meer doar zee’j hem nich meer zoa vaak as in de Bergvennen en daorum zin’k beni’jt, of ie em kent. ’t Bouwmenneke (kwikstaartje) zee’j rechtevoort al meer bi’j hoes as in de bouwvore en ’t bi’jmeeske zee’j doar ok wa. Ne gelgörs hef wa wat van ne kanarie vot. Iej kent hem umsgelieks.

Met ne sjakker (kramsvogel of zanglijster) en ne klemmer zö’j wat meer meuïte hebn. Nen zommervoggel (vlinder) of nen schamom, zoa as ze in Dèènekaamp zejt, is ginnen voggel, hee fladdert dan ok as ne vleermoes.

(klemmer=torenvalk)

Now toch al van de vöggel of bint, gaow ees nao aandere deers kiekn.

Ne ewwetassche (hagedis) kom ie op de heide wal ees tegn en nen kateeker (eekhoorn) ken ie umsgelieks. Dat nen ulk (bunzing) stinkt is oe bekeend, meer dat ne empe mig, en daorum miegempe het, wus ie misschien nich.

’n Stekkelvark’n en ne vroote kent alleman, meer van ne loakvos (boomkikker) hej misschien nog nooit heurd of toch wa?

’n Hermken (hermelijntje) zee’j nog wal ees bi’j heggen en bussche en ne parre (pad) en ne snigge (slak) kroept wa in oew’n toen of goarn, meer ’n hämerken (krekel) möj in hoes zeuk’n.

Wo’j ok nog wat plaant’nnamen heurn? Allo dan!

Mier (muur), zaodkeerls (melde) en roobol (paardestaart) is roet (onkruid) waor iej völ last van könt hebb’n net zoa good as van kwekke (kweekgras).

Langs de rogge greujt de miele (windhalm), de slofhakke (reukgras) en de trems (korenbloem). In oewn goorn he’j allicht petönnies (pioenroos) Adam en Eva (monnikskap) stinse karsen (oost-indische kers) en nakende eerskes (sneeuwklokjes). Misschien ok wa bombèèzn (kruisbessen) en belsgen (belsen).

Ofgeloop’n zommer he’j vast wa euwebeern (blauwe bosbessen) en kroasn plukt, aans wa brömmel en lanipenötten (hazelnoten). Laampenpuusters (lisdodde) nam ie ok mangs met. Nen siepel mag ik visse nich verget’n en heurt smallook (bieslook) ok in dee familie.

Bitterelk (waterpeper) smaakt inderdaad bitter. Van de storkskeurne (moederkoren) mö’j ofblievn, dee bint vergiftig. Zee bint vruchtofdrievend. Misschien zeg den naam noe ok wat meer! De krall’n van de ieve (taxus) wörden daor vrogger ok wa veur ebroekt.

Posse (gagel) gebroekn ze vrogger tegn de vlö en waogholt (jeneverbes) en holskrebb’n (hulst) kwam bi’j ’n boagn good van pas.

Watwechtern neumt ze waogholt ok wa kwakel. Op ’t Springendal kom ie hem wa tegn, a’j weet wat ik bedoel. Van posse (gagel) maakt ze in Riessen nen palmpaoschen.

In de barm van de weg greuit nog wa ees sjkkenkroed (stinkende gouwe). In nen stengel daorvan zit gel sap.

Dat was good veur de wratten of leewer slecht door veur, want ze ging’n d’r met vot.

In sommige weiden greuit nog de hotte (ratelaar); de vrucht van dee plaante ratelt zoa mooi.

Riek (perzikkruid) is ne wichternaam, meer ok de naam van ne bloome, dee bi’j Oons Leevn Heer oonder ’t kruus hef staon. Daorvandan dat er bloodvlekken op de blare veur komt.

Pispötkes (haag- of akkerwinde) rangt zich in heggen en struuk’n en op ’t laand is ’n kleiner soort daorvan.

Eiloof (klimop) zèèd’n ze vrogger ok in Hollaand, now neumt ze ’t leewer Klimop.

D’r bint nog wal heel wat meer Twentse namen veur wat er in de natuur greuit en bleuit, meer mien bedoeling was dizze namen al vast an de vergettelheid te ontrekk’n. Doo’j d’r ok an met?

v.d.M.