Bernard Johan Theodoor Horsthuis
Bernard Johan Theodoor (Ben) Horsthuis (1918-1998)Partner: Mary Erica (Erica) Kentie (1922-2004)
Hij ging naar de lagere school in Oud-Ootmarsum. Al vroeg ontdekte hij zijn talent om te tekenen. Dat hij daarmee in de hele wereld bekend zou worden, kon de jonge Ben Horsthuis (1918-1998) in de jaren ’20 van de vorige eeuw in het schooltje aan de Laagsestraat niet bevroeden. Ontelbare generaties zijn ermee opgegroeid. Jetses en Isings zijn de bekendste namen van de tekenaars van de oude tot de verbeelding sprekende schoolplaten die in de vorige eeuw in vrijwel alle lagere (basis)scholen in Nederland werden gebruikt. Maar eigenlijk hoort daar in de spreekwoordelijke “één adem” ook de naam van Ben Horsthuis bij.
Want ook hij maakte vele tientallen tekeningen voor schoolplaten en nog veel meer illustraties voor andere en uiteenlopende doeleinden. Desondanks is Ben Horsthuis (1918-1998) een grote onbekende in Nederland en zeker ook in zijn geboortestadje Ootmarsum. Maar daar komt verandering in met een grote expositie van een selectie uit het omvangrijke werk van Ben Horsthuis in het Ootmarsumse schoolmuseum het Educatorium en in de plaatselijke katholieke en protestantse kerk. En door de vele publiciteit die hiermee gepaard gaat. De expositie wordt vrijdag 22 april geopend.
Betekenis
Dat deze expositie er überhaupt is gekomen is te danken aan Miny de Plu. Haar moeder, Marie Olde Meule (1917-2003), zat op de lagere school bij Ben Horsthuis in de klas. De twee woonden bij elkaar in de buurt, op de Brink, en trokken ook buiten school veel met elkaar op. Miny de Plu vertelde daar anderhalf jaar geleden terloops over aan iemand die bij haar thuis op bezoek was; José Temmink-De Leeuw. Of zij, vroeg Miny toen, wel wist dat er naast Jetses en Isings, waar toen in het Schoolmuseum een expositie over werd gehouden, ook een tekenaar van schoolplaten uit Ootmarsum was. Het antwoord was: ‘nee’. Maar dat veranderde toen de vrijwilligster van het Schoolmuseum op zoek ging naar het leven en werken van Ben Horsthuis. Hoezeer zijn vele werk ook van betekenis was en is; zijn naam leek in Ootmarsum en ook in de rest van het land vergeten.
Oons mamme
“Maar in België niet”, vertelt Miny de Plu. Daar is Ben Horsthuis nog altijd bij iedereen bekend als illustrator van kinderboeken.” Ze heeft deze kennis van haar familie van haar vaders kant die in België woont. Met zichtbaar plezier vertelt Miny Maseland over de jeugd van haar moeder. Zij brengt die door op de Brink aan de Laagsestraat in Oud-Ootmarsum. Zij woonde vlakbij de toenmalige openbare lagere school. Hoofd van deze kleine school was de vader van Ben; Johan Horsthuis. Hij was afkomstig uit Lattrop. Dat Marie Olde Meule op die school terecht kwam was puur toeval. “Want”, vertelt Miny Maseland, “oons mamme zou eigenlijk naar de lagere school van de zusters in Ootmarsum gaan. Daar is ze echter maar één dag geweest. Omdat ze kennelijk veel praatte plakten de zusters haar mond dicht met plakband. Je gelooft dat anno 2022 niet maar toch was het zo. Daarom wilde ze de volgende dag daar niet meer naar toe. Ze huilde toen ze door haar moeder werd weggebracht, dat zag meester Horsthuis. Hij vroeg wat er aan de hand was en had alle begrip. ‘Jij gaat mee naar mijn school’, zei hij heel simpel. En dat bleef zo.
Sommen en tekeningen
“Omdat mijn moeder klein was moest ze voorin de klas zitten. Achter haar zat Ben Horsthuis. De twee hielpen elkaar waar ze maar konden. Mijn moeder was goed in taal en rekenen maar ze kon niet tekenen. Bij Ben Horsthuis was het net andersom. Dus maakte mijn moeder stiekem de sommen voor hem en hij maakte de tekeningen voor haar. Dat ging al die jaren goed. Ik denk dat meester Horsthuis hiervan wel heeft geweten maar nooit wat heeft gezegd.”
Pas toen Ben Horsthuis naar de mulo in Oldenzaal ging, kwam dit aan het licht. Miny Maseland: ,,Omdat mijn moeder nog géén 12 jaar was, moest zij de zesde klas nog een keer doen. En toen kwam het onvermijdelijke moment dat mijn moeder een tekening moest maken en bij meester Horsthuis moest inleveren. Zij was in tranen, omdat zij er dus niets van bakte. Toen zei meester Horsthuis lachend: ga jij maar gauw naar Ben om zijn sommen te maken.
Na de mulo in Oldenzaal ging Ben Horsthuis naar de kweekschool in Hilversum. Hij bleef ook toen contact houden met meester Bernink in Denekamp, de stichting van museum Natura Docet. Bernink was zijn grote voorbeeld als hij de natuur in trok en daar van allerlei planten en dieren de mooiste tekeningen maakte. Ben Horsthuis kreeg in 1948 nog een persoonlijke bedankbrief mét foto van Bernink voor de felicitaties voor diens 70ste verjaardag.
Pijnacker
Toen hij klaar was met zijn studie was de Tweede Wereldoorlog uitgebroken en was er geen werk voor onderwijzers. Zijn oom in Pijnacker, vlakbij Delft, nodigde in 1941 Ben uit bij hem op kantoor te komen. Hij kwam in het verzet terecht en moest onderduiken in Barendrecht. Daar begon hij te tekenen; dat ging en beviel hem zo goed dat hij besloot geen onderwijzer te worden maar tekenaar en illustrator. Deze stap pakte goed uit. Ben Horsthuis kreeg veel opdrachten. Hij illustreerde veel schoolboeken, maakte reclamewerk en tekende voor schoolplaten en bijbels. De schoolplaten waren aanvankelijk alleen bedoeld voor katholieke scholen maar later maakte hij ze ook voor christelijke scholen. De toenmalige kardinaal Alfrink verschafte Ben Horsthuis de eerste opdrachten voor bijbelse schoolplaten; het betekende zijn grote doorbraak als illustrator.”
Ben Horsthuis tekende op een bepaald moment één schoolplaat per maand. Met een onderwerp uit het Oude Testament. Hij kon zich als geen ander in die tijd inleven en die tijd ook tekenen. Hij begon met het scheppingsverhaal van Adam en Eva. Saillant is dat hij Adam en Eva met kleren aan tekende. Een eis van de katholieke opdrachtgevers. Aan de hand van de schoolplaten was het voor onderwijzers veel makkelijker om de bijbel uit te leggen aan de kinderen in de klas. Een blote Adam en Eva pasten daar niet bij.
Oorlogsvluchteling
Ben Horsthuis en Marie Olde Meule hielden ook na hun lagere schooltijd veel contact met elkaar al werd dat door de verhuizing naar Pijnacker wel minder. Marie Olde Meule trouwde met de Belgische oorlogsvluchteling de-Plu-Adolf-1920-1974; hij was gevlucht uit een Duits werkkamp, kwam in Ootmarsum terecht en ging er nooit meer weg. Ze betrokken een woning aan de zogeheten Steenplas aan de Laagsestraat tussen de Heuvelweg en de Uelserdijk. ,,Mijn moeder correspondeerde lange tijd met een zus van Ben Horsthuis; Thea Horsthuis (1920-2015). Zij woonde als zuster in een klooster in Amersfoort. Miny Maseland: ,,Zij hield mijn moeder mede op de hoogte van de wederwaardigheden van Ben Horsthuis. Zij is in 1998 nog op bezoek geweest bij mijn moeder.”
Het leven van Ben Horsthuis was enerverend en intensief Hij kreeg veel opdrachten en werkte van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat. Zijn loopbaan kwam in de loop van de jaren 50 en 60 in een stroomversnelling. De schoolplaten met bijbelse voorstellingen gingen de hele wereld over. Hij beperkte zich allang niet meer tot schoolplaten alleen. Hij was striptekenaar, maakte ook politieke en historische cartoons en tekende boekomslagen. Ook maakte hij tekeningen voor de boeken van Dik Trom, verschillende sprookjesboeken en voor de kindertijdschriften als Okki en Taptoe. Miny Maseland weet daar alles van: ,,Mijn moeder zorgde er om die reden voor dat we thuis de Okki en Taptoe lazen.”
Bescheiden
Ook na zijn pensionering werkte Ben Horsthuis gewoon door. Tot het laatst toe kreeg hij opdrachten voor tekeningen en illustraties. Vlak voor zijn dood was er nog een expositie van zijn werk. ‘Mijn werk is mij alles’, zei hij vaak. Vanwege zijn enorme staat van dienst werd Ben Horshuis in Pijnacker tot ere-burger benoemd. Maar geld en roem interesseerden hem niet. Ben Horsthuis was en bleef zichzelf: bescheiden van aard. Miny Maseland knikt: ,,Zo was Ben en zijn vader ook. Mooie mensen. Mijn moeder heeft er in die zin vaak over verteld.”
Kluis
De kleine lagere school aan de Laagsestraat waar Marie Olde Meule en Ben Horsthuis les kregen en achter elkaar zaten staat er nog altijd. Evenals de oude hoofdenwoning van meester Horsthuis. Het schoolgebouw van weleer is te herkennen aan de hoge ramen. Het is na de sluiting in 1932 een woonhuis geworden. In 1932 werd de nieuwe R.K. Jongensschool aan de Denekamperstraat in gebruik genomen. De andere kleine openbare scholen als die van Oud-Ootmarsum en Nutter waren overbodig geworden. De kinderen uit deze buurtschappen moesten in Ootmarsum naar school. Meester Horsthuis kreeg een functie als onderwijzer aan de nieuwe Jongensschool. Hij verhuisde daarom naar het grote herenhuis aan de Denekamperstraat tegenover de Jongensschool. Een grote kluis verhuisde ook mee. Johan Horsthuis was namelijk behalve onderwijzer al vanaf 1916 ook kassier van de Ootmarsumse Boerenleenbank. Een dergelijke dubbelfunctie was destijds heel normaal. Meester Horsthuis bleef kassier tot 1953; toen nam hij op 70-jarige leeftijd afscheid. Jan Bolscher was zijn opvolger.
Voetballer bij KOSC
Ben Horsthuis had niet alleen talent om te tekenen, hij was ook bijzonder sportief. Hij voetbalde onder meer bij KOSC en bekleedde van 1937 tot 1941 ook de functie van secretaris. Daarna vertrok hij naar Pijnacker. Maar de band met en de interesse in Ootmarsum bleef hij tot zijn dood houden. ,,Dat kwam”, weet Miny Maseland, ,,natuurlijk omdat zijn vader er bleef wonen en omdat ook een zus van hem zich in Ootmarsum vestigde. Zij was getrouwd met Henk Hermelink en zij woonden laatstelijk op de Stobbenkamp. Ofschoon hij het grootste deel van zijn leven in Pijnacker woonde, bleef hij zich altijd een beetje een Ootmarsummer voelen.”
Eerbetoon
Miny Maseland is uitgenodigd voor de officiële opening van de expositie over Ben Horsthuis maar ze gaat er dan niet naar toe. “Het wordt me dan te druk. Ik ga wel op een ander moment zeker een kijkje nemen in het Schoolmuseum en in beide kerken. Ik weet dat hij enorm veel heeft getekend en dat wil ik nu ook wel eens met eigen ogen zien. Het is heel mooi dat deze expositie er is. Ze brengt Ben Horsthuis weer heel dichtbij. Daarmee ook mijn moeder. Ik vind het een heel mooi en welverdiend eerbetoon aan hem. Het is toch wel bijzonder dat zo’n grote illustrator en tekenaar in Ootmarsum is geboren en daar ook geleefd heeft. En dat mijn moeder er haar hele leven zo’n goede band mee had en heeft gehouden.”
Oeuvre
Ben Horsthuis overleed op 29 maart 1998 in zijn woonplaats Pijnacker; hij was 79 jaar oud. Hij liet een omvangrijk en zeer uiteenlopend oeuvre na. Een selectie van zijn werk was te zien op de overzichtstentoonstelling in het Schoolmuseum. De Ootmarsumse kerken exposeren daarnaast elk 15 bijbelse schoolplaten uit de nalatenschap van Ben Horsthuis.
(Foto-)Bronnen: Twentsche Courant Tubantia; Herman Haverkate; Miny de Plu; 100 Jaar Rabobank; Schoolmuseum Ootmarsum; Rob Warmes; Alphons Weierink.
