Huize Manna
Ootmarsum kan zich gelukkig prijzen een respectabel aantal oude huizen binnen de wallen te hebben, die elk een eigen geschiedenis hebben. Máár ook buiten de wallen zijn er nog enkele bewaard gebleven, zoals een wit huisje aan de Almelosestraat nummer 25, gelegen tussen statige villa’s, door Ootmarsummers ”Manna” genoemd.
De aanwezigheid van vakwerk in een zijmuur, een oude bouwwijze, deed bij mij de vraag rijzen hoe oud het wel niet zou zijn en wat de historie van het huisje is.
Bouwgeschiedenis
Aan de straatzijde is de voorkant van het gebouwtje gedekt met wit pleisterwerk, dat echter aan de rechterzijde langs een klein gangetje ontbreekt. Wanneer het pleisterwerk is aangebracht is niet bekend. Verondersteld kan worden dat dit in de 19e eeuw is gebeurd. De reden kan geweest zijn het huisje een beter aanzien te geven.
Bij het kleine gangetje is te zien dat de zijmuur uit een structuur van vakwerk bestaat, bestaande uit een vijftal opstaande balken (staanders) of stijlen, die onderling verbonden zijn door enkele horizontale staken of balken. De hierdoor ontstane vakken zijn opgevuld met metselwerk van rode steen. Deze bouwwijze dateert oorspronkelijk uit de tijd, dat bij gebrek aan baksteen de vakken opgevuld werden door vlechtwerk bestreken met leem en stro 1. Later werden de vakken opgevuld met baksteen ter vermindering van brandgevaar. De opgaande stijlen waren binnen het huis verbonden door dragend balkwerk voor het dak.
De resten van twee ankers in de voormuur wijzen op een verbouwing waarbij de muren in plaats van de staanders het dakwerk gingen dragen. Terug naar de linkerzijde zien wij een geheel nieuwgebouwde muur die de zijkant vormt. Het lijkt alsof hier een deel van het witte huisje is afgebroken om plaats te maken voor de belendende nieuwe woning. Nader onderzoek leerde dat dit inderdaad het geval is geweest.
Foto’s
De foto’s uit de vorige eeuw geven een geheel ander beeld van de situatie van de destijds geheten Almeloseweg. In tegenstelling met nu lagen er aan de straat, een verharde smalle weg enkele huisjes en een boerderij 2, voor de rest was het landelijk gebied met de fraaie veldnaam “de Kotte”.
De opvallende witte huisjes lijken aan elkaar gebouwd te zijn maar dat is niet het geval. Wel leunen zij als het ware tegen elkaar. In dit verhaal gaat het om het eerste witte huisje in het midden dat iets naar achteren staat.
Het naar voren uitstekende huisje is ook later na 1830 gebouwd. 3
Een nieuwe aanbouw
Bij verdere bestudering van de foto’s is het witte huisje nu als een onderdeel van een groter huis te herkennen, dat evenwijdig aan de straat ligt. De sierlijke voorgevel van dit huis bestaat uit twee boven elkaar gelegen lijsten waarvan de bovenste een zogenoemde ingezwenkte lijstgevel 4 heeft. 
Op de onderste lijst staat de naam ”Huize Manna” vermeld.
Het eerste deel van de buitenmuur straatzijde is zonder pleisterwerk en in gewone baksteen
uitgevoerd, dit in tegenstelling met ons kleine witte huisje.
Op een foto van de daknok is te zien, waar (wellicht) omstreeks 1886 Huize Manna tegen het witte huisje aangebouwd is door het verlengen van de nokbalk zodat het één geheel werd.
Andere foto’s van de straatkant laten nog duidelijker zien, dat het gehele huis eigenlijk uit twee helften bestond: een eerste deel met etalageraam, buitendeur, twee gewone ramen en een buitendeur en dan het tweede deel witgepleisterd met een deur en een tweetal grotere ramen.
Boven de eerste deur was een dakkapel, die op een andere foto echter ontbreekt, terwijl het dak van het witte huisje nu nog wel een dakkapel heeft.
De voorkant van het huis met de lijstgevel toont een buitendeur met twee grote ramen met tussen de onderste en bovenste lijst twee ramen van de zolderverdieping. In de nok van de gevel is dan nog een rond klein raam met een maal– of schuinkruis 5 of wellicht een residu van de vroegere uilengaten in boerderijen en oude huizen. De nok was afgesloten door een noksteen 6. Waarschijnlijk was in één van de muren van het voorste deel de gedenksteen met de inscriptie ”Heupink-Lohuis 1886” gemetseld 7.
Voor de verdere bouwgeschiedenis van het huis blijkt uit het eerste kadasterregister (1829) het witte huisje het nummer 566 te hebben. Het perceel bestaat uit huis en erf gelegen in de Kotte, groot 310 m² met als eigenaar Bernardus Heupink, van beroep wever. Het huisje heeft daarbij een tuin ter grootte van 2410 m².
Wij weten niet wanneer het witte huisje gebouwd is, maar dit moet zeker vóór 1830 geweest zijn in de tijd dat er nog in vakwerk gebouwd werd.
Winkel
Omstreeks oktober 1937 had in het voorste deel van Huize Manna een verbouwing tot winkel plaats waarbij in de voormuurzijde Almelosestraat een etalageraam aangebracht werd.
In 1955 vond in het witte huisje onder architectuur van W.H. Morsink een gedeeltelijke wijziging plaats van woonkamer en keuken. Uit de plattegrond van het huisje uit die tijd is op te maken, dat de rechterzijmuur korter was dan de muur gangzijde (voormalige buitenmuur linkerzijde). Door de voordeur naar binnen gaande komen wij in de gang, die uitloopt in de keuken met een vuurplaats. Aan de voorzijde liggen de woonkamer en een voorkamer. Aan de achterzijde liggen opkamer/slaapkamer en in het terugspringende gedeelte van de rechterzijmuur ook een kleine slaapkamer. Vanuit de gang is er een trap naar de zolder (kamer). Aan de achterzijde is het huisje uitgebouwd met een schuur.
1987 Is dan een fataal jaar voor het gehele gebouw. Vanwege nieuwbouw op het eerste deel van het bouwwerk wordt tot sloop van het eerste deel besloten. Gelukkig gold dit niet voor het tweede gedeelte en ontkwam het witte huisje aan de afbraak. Met zijn karakteristieke witte muur is het nu een opvallende verschijning in het straatbeeld van de Almelosestraat!
De mensen in Huize Manna
Vooraf:
Voor alle duidelijkheid is het wellicht goed op te merken, dat ons verdere verhaal zich beperkt tot de bewoners van Huize Manna. Het naastgelegen witte huis te zien op oude foto’s komt hier verder niet ter sprake 8.
Daar de kadasterregisters pas in 1829/1830 opgemaakt zijn en het witte huisje (later Almelosestraat huisnummer 25) hierin vermeld wordt, kan zoals reeds gezegd, het pand vóór 1830 gebouwd zijn.
De vraag wie in de 18e eeuw de bewoners waren en wanneer het huisje precies is gebouwd, kan helaas niet met zekerheid beantwoord worden.
Korte genealogie van ”Manna” Heupink
Volgens genealogische en de kadastrale gegevens uit 1830 was Bernardus Heupink GJz., (omstreeks 1771 geboren en in Ootmarsum getrouwd met Anna Maria Graswinkel (geb. 1775) afkomstig uit Fürstenau Duitsland), eigenaar en bewoner van het pand Almelosestraat. Bernardus overleed op 2 augustus 1847, huisnummer 11, Almeloseweg.
Hun oudste zoon was, Johannes Bernardus Heupink, geboren op 29 november 1805 en overleden op 9 juni 1875. Hij was arbeider en volgens de overlijdensakte wever. Zijn vrouw was Anna Maria Reinders, omstreeks 1807 geboren en overleden in 1856.
Op 14 mei 1840 werd hun zoon Bernardus Johannes Heupink geboren. Op zijn tweeëndertigste jaar trouwde hij met Maria Alink die in 1836 in Denekamp was geboren. In zijn overlijdensakte wordt metselaar als zijn beroep vermeld.
Hun dochter, Johanna Hermanna Maria Heupink werd geboren op 24 juli 1882. Haar naam Manna, van Hermanna, was op de voorgevel van het nu afgebroken voorste deel van het huis aangebracht . Ook nu nog wordt de naam ”Manna” in de volksmond steeds gebruikt om het pittoreske witte huisje aan de Almelosestraat nummer 25 aan te duiden.
Johanna Hermanna Maria Heupink diende op 30 oktober 1937 bij de gemeente Ootmarsum een verzoek in voor een vergunning tot verbouw van het voorste gedeelte van het pand aan de Almelosestraat tot winkel. Na de toewijzing bleef zij nog enkele jaren haar kruidenierswinkeltje drijven. Ongehuwd gebleven, overleed zij op 20 augustus 1956.
Bij het lokaliseren van de verdere familieleden van de stamboom, werd het steeds duidelijker dat geconcludeerd mag worden dat de 18e eeuwse bakermat van de “Heupinks” in het complex aan de Almelosestraat of Almeloseweg gezocht mag worden.
Een broer van Joannes Bernardus was Gerardus, geboren omstreeks 1809. Hij was in 1842 getrouwd met Johanna Borggreve uit Tubbergen (overleden 1904). Gerardus was van beroep wever. Hij overleed hij op 1 mei 1858.
Bewoner hierna was zijn zoon Gerhardus Heupink, geboren 1 december 1842 en getrouwd met Maria Pigge. Hij was van beroep schilder.
Ook zoon Johannes Hermanus, geboren 18 januari 1883 en getrouwd met Johanna Hendrika Oude Weernink was schilder. Hij overleed te Oldenzaal in 1952. Hij zette het schildersbedrijf van zijn vader voort.
Hun zoon Gerard Heupink werd geboren op 3 november 1919 en overleed in 1975. Hij had de bijnaam ”broer” Heupink. Gerardus trouwde op 6 juli 1955 met Riek Hams, samen woonden zij in het afgebroken pand op de plaats waar nu het huis van de familie Deterink staat.
Begin jaren 40 huurde Wim Bank (†1984) het voorste deel van het complex waar het winkeltje van Manna was gevestigd. Samen met zijn zuster Marietje dreven zij tot begin 1950 daar een winkel in comestibles.
Silderhuis
In de vijftiger jaren kocht W. Silderhuis het pand met huis nummer 23 waar de genoemde winkel was gevestigd. Naderhand kocht hij ook nummer 25, ons witte huisje. Beide panden verhuurde hij aan verschillende Ootmarsummers. Een kleine verbouwing in het witte huisje in 1955, vond nog plaats tijdens de bewoning door B.G. Lohuis werkzaam bij de P.T.T.
Naar aanleiding van een toekomstig bouwplan voor nieuwbouw door eigenaar Silderhuis voor de panden met de huisnummers 23 en 25, spraken de bewoners van de panden Heupink en Asbreuk op 15 augustus 1985 aan het gemeentebestuur van Ootmarsum in een brief hun verontrusting uit over een mogelijke afbraak van het pand huisnummer 23, het voorste deel van het complex met het opschrift “Huize Manna”.
Dit gedeelte was door een halfsteensmuur gescheiden van de woning van de familie Asbreuk en zou afbraak gevaar opleveren voor genoemde familie. Bovendien zou bij het wegvallen van de voorgevel van Manna een ontsierde aanblik ontstaan.
In 1987 valt dan toch de sloophamer voor het voorste woongedeelte en werd de woning met de mooie voorgevel gesloopt. Manna maakt dan plaats voor een nieuwe woning van H. Silderhuis. Waar eerst een binnenmuur was met pand huisnummer 25, wordt nu een nieuwe buitenmuur gemetseld grenzend aan de parkeerruimte van de nieuwe woning van Silderhuis.
Het witte huisje werd, zoals eerder vermeld, bewoond door Bernard Lohuis, getrouwd met Johanna Hendrika Maria in 't Veld. De vader van Bernard was Bernardus Johannes Lohuis en was getrouwd met Frederika Lucas, de dochter van Catharina Heupink die weer de dochter was van de eerder genoemde Bernardus Hoepink (1776-1847).
Na het overlijden van het echtpaar Lohuis-in ’t Veld blijft dochter Truus in het huisje wonen en trouwt met Henk Asbreuk van beroep elektromonteur.
Na hun vertrek uit het witte huisje werd het niet meer bewoond en wordt het nu als opslagplaats gebruikt door H. Silderhuis.
Tot slot
Moge het typische huisje met zijn wonderbaarlijke geschiedenis, eenzaam gelegen tussen de villa’s, door de gemeente Dinkelland als erfgoed op de monumentenlijst geplaatst worden!!!
Met veel dank voor de medewerking van T. Bökkers, N. Graas,
G.W. Koopmans-Heupink, B. Morshuis, J. Pikkemaat en J. van Zuilekom.
Henk Eweg, gepubliceerd in Jaarboek 2014
1 Nog te zien op het Openluchtmuseum van Ootmarsum.
2 De boerderij van Tenniglo ook wel “de Koffiekan” geheten.
3 Zie kadastrale kaart van 1829/1830.
4 Een ingezwenkte lijstgevel is een lijstgevel waarvan de bovenlijst smaller is. Deze bouwwijze dateert van omstreeks 1660.
5 Oorspronkelijke Germaanse symboliek naderhand wiskundeteken.
6 Nog te zien op oude foto
7 Naar een foto van G. Klaas te Ootmarsum.
8 Na afbraak heeft de familie Deterink op deze plaats een nieuwe woning gebouwd, Almelosestraat 27.
