De Oriënteertafel op de Kuiperberg

De Oriënteertafel op de Kuiperberg: Met het oog op het uitzicht…

Ronald Grimberg en Harrie Hemmer

Een bijzondere plek, die uitnodigt om te komen genieten van het mooie uitzicht. Bijvoorbeeld op een stralende zomerse dag, of ’s avonds onder een heldere sterrenhemel. De ANWB—oriënteertafel op de Kuiperberg is voor velen een begrip. In de nabijheid van de watertoren en de joodse begraafplaats ligt een rijksmonument dat nauw verbonden is met de schoonheid van het Twentse land. Bij helder weer is sprake van een vergezicht dat tot tientallen kilometers in de omtrek reikt. Aan de horizon zijn de contouren zichtbaar van steden, torens en bouwwerken in de omgeving. Het stenen tafelblad van de oriënteertafel is vervolgens een goede hulp om uit te zoeken om welke stad of welk gebouw het gaat.

In de sokkel van deze fraaie tafel is te lezen: ‘ANWB bondsfeesten 22-23 juli 1922’. Het is een verwijzing naar een historisch belangrijke dag voor het toerisme in Ootmarsum. Op deze dag kreeg het fenomenale panoramazicht vanaf de Kuiperberg de erkenning die het verdiende. Zo’n uitzicht is het immers waard om gemeengoed te zijn van een breed publiek. Toch is de vermelde datum een beetje misleidend, want de fraaie stenen tafel werd namelijk niet op déze dag geplaatst, maar pas enkele jaren later. Tijdens onze speurtocht naar de geschiedenis van de oriënteertafel was dit een van de aspecten die boven water is gekomen.

De aanleiding om ons te verdiepen in de historie van de oriënteertafel, was onze zorg over het afnemende uitzicht. Door de steeds verder opgroeiende houtopstanden is medio 2005 nog maar een fractie van het oorspronkelijke uitzicht vanaf de oriënteertafel overgebleven. In dit artikel willen we stilstaan bij de historische gegevens die we tegenkwamen tijdens het onderzoek en onze inspanningen om dat oorspronkelijke zicht weer zoveel mogelijk in ere te herstellen. We hebben daarbij gemerkt dat veel historisch materiaal uit het begin van de vorige eeuw niet bewaard of moeilijk terug te vinden is. Omdat we denken dat nog lang niet alle achtergronden over de oriënteertafel boven water zijn gekomen, hopen we dat degene die naar aanleiding van dit artikel nog aanvullingen heeft, deze informatie beschikbaar wil stellen aan de Vereniging Heemkunde Ootmarsum.

Oriënteertafels

Aan het begin van de vorige eeuw hield de ANWB zich onder andere bezig met het uitzetten van wandelroutes. Deze werden ‘Bonds-wandelingen’ genoemd. Er werd gezocht naar interessante routes, die aan de hand van een bijbehorend kaartje en informatiegids gelopen konden worden. Er was in die tijd al veel belangstelling voor deze wandelroutes. De eerste route die werd uitgezet liep van Amsterdam naar Arnhem. De weg voerde lang een aantal hoger gelegen terreinen in het rivierengebied met fraaie uitzichten, waaronder de Grebbeberg.

De ANWB besloot om op deze plekken oriënteertafels te plaatsen, zodat de wandelaars informatie konden vinden over de omgeving. Zo werden langs deze route zes tafels geplaatst. ¹ De tafels hadden een ander uiterlijk dan ‘onze’ tafel in Ootmarsum. De onderkant was een uit zwerfkeien opgetrokken vierkant blok, afgedekt met een stenen plaat zoals wij die in Ootmarsum ook kennen. In aansluiting op deze succesformule werden ook elders in het land oriënteertafels geplaatst, waaronder in Ootmarsum. Op basis van gegevens van de ANWB leiden wij af dat de tafel in Ootmarsum de enige en daarmee laatste is die nog zijn oorspronkelijke functie heeft.

Locatie

Als gesproken wordt over ‘de Kuiperberg’ weet vrijwel iedereen welk gebied bedoeld wordt. Toch lijkt het alsof deze naamgeving iets van de laatste eeuw is. Ook in het spraakgebruik komt de naam niet veel voor. Ootmarsummers spreken bijvoorbeeld nooit over ‘Kuiperberg’ maar hebben het over: ‘’n barg’. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld ‘Heez-barg’ of ‘Valkenbarg’. In uitdrukkingen als ‘op ’n barg’, ‘’n barg op goan’ of ‘achter ’n barg’ komt het voorvoegsel ‘Kuiper’ niet voor. Ook in oudere archiefstukken en akten troffen we de naam ‘Kuiperberg’ niet aan.

Het is (nog) niet gelukt te achterhalen vanaf welk moment de naam ‘Kuiperberg’ in gebruik is geraakt. In het boekwerkje ‘Ootmarsum in de Franse tijd’ verschijnt wel de naam ‘Kuiperskamp’ ². Daarin is te lezen over een wandeling langs de grenspunten tussen de stad Ootmarsum en de marken Nutter en Agelo. In de omgeving van de recreatiewoningen in de Kleikoel moet een stuk grond liggen dat vroeger bekend was onder de naam ‘Kuiperskamp’. Deze locatie maakt het zeer aannemelijk dat er een verband is tussen de naamgeving van Kuiperberg en Kuiperskamp.

De flank van de Kuiperberg waar de oriënteertafel staat, wordt van oorsprong aangeduid als ’n Kotten. Het begint globaal zo achter de tennisbanen en midgetgolf en loopt dan door tot de watertoren en oriënteertafel en in de richting van de Ageleres. Grote delen van dit gebied waren vroeger, net zoals de Stobbenkamp, eigendom van de Commanderie.

De Commanderie verpachtte bijvoorbeeld een deel van de grond ten behoeve van een tichelwerk. Dit was het grote weiland gelegen voor hotel Résidence Wyllandrie (het voormalige PTT-vakantieoord). Hier werd klei gewonnen voor de productie van dakpannen en stenen in een klein fabriekje. De huidige naam van het straatje herinnert ons daar nog aan. Pas in een later stadium was sprake van een tweede steenfabriek, gelegen nabij het grote kleigat achter de watertoren. Dat was de steenfabriek van Scholten en voorheen Staverman. Dat aanvankelijk sprake was van een kleinschalig tichelwerk, blijkt wel uit de bodemgesteldheid rond 1830. Het grootste deel van de omliggende grond was toen nog heide. ³

Het terrein waar nu de watertoren en oriënteertafel staan, was de overgang tussen de gecultiveerde grond op ’n Kotten en de heide en woeste grond bovenop de Kuiperberg (het gebied van de steenfabrieken). Deze grens werd gemarkeerd door houtwallen en percelen hakhout. Deze houtopstand had een economische functie en werd daarom geregeld gesnoeid. Er was  immers veel behoefte aan takkenbossen en hout om de ovens van bakkers en anderen te laten branden. In het voorjaar van 1922, zo blijkt uit de verslagen van de ANWB, is de houtopstand nabij de huidige oriënteertafel verwijderd. Daardoor hadden de deelnemers aan de bondsfeesten een voortreffelijk uitzicht over Twente en het Duitse achterland.

De ANWB was echter niet de eerste die dit fraaie uitzicht heeft ontdekt. Ook zo’n tien jaar daarvoor, rond 1912, is mogelijk sprake geweest van snoeiwerk. Toen kwam namelijk de Enschedese textielfabrikant Van Heek samen met de VVV Ootmarsum met het plan om op deze plek een zogenaamde ‘belvedere’ te stichten. Dat is een toren of huis waar men een fraai uitzicht heeft over de omgeving. Er zouden zelfs al tekeningen van het bouwwerk zijn gemaakt en bij de gemeente zijn ingediend. Helaas beschikt de VVV niet meer over een archief over de periode van voor 1950. Ook in het gemeentearchief hebben wij (nog) geen concrete stukken terug kunnen vinden. De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) zou de reden zijn dat de plannen niet werden gerealiseerd, maar in de ijskast gezet zijn. Pas rond 1920, met de komst van de ANWB bondsdagen in Twente in het verschiet, zijn de plannen weer tevoorschijn gekomen. Overigens is bekend dat Van Heek zich op verschillende plaatsen inzette voor het toerisme in het Twentse. Hij deed dat onder andere door het uitzetten van fietsroutes.

Uiteindelijk heeft de ANWB de plannen om een uitzichtpunt te creëren op de Kuiperberg dus weer opgepakt. Daarbij was ook de VVV weer betrokken.

Bondsfeesten 1922

De ANWB organiseerde ook in die tijd al veel evenementen voor haar leden. Daarnaast was er één keer per jaar een officiële jaarvergadering. Deze werd gecombineerd met een feestelijk programma en ontspannende activiteiten. Daarom werden deze jaarvergaderingen ook wel aangeduid als ‘bondsfeesten’. In 1922 kreeg de afdeling Twente de eer om de bondsfeesten in deze regio te mogen organiseren. Dat was niet in de laatste plaats omdat de voorzitter van de ANWB zelf in de regio Twente woonde. Het was Edo Bergsma, de burgemeester van Enschede. Een andere reden om voor Twente te kiezen, was de recente aanleg van veel nieuwe wegen.

De eerste dag van de festiviteiten was zaterdag 22 juli. ’s Middags werd een fietstocht gehouden vanuit Hengelo richting Delden en Twickel. Aansluitend was er een concert in het verenigingsgebouw van de Eendracht in Hengelo. Vervolgens werd ’s avonds de officiële vergadering gehouden in het concertgebouw te Hengelo.

De tweede dag, zondag 23 juli, was geheel gewijd aan het toerisme. Vanaf de Markt in Hengelo ging een gezelschap via Borne, Hertme, Weerselo over Fleringen richting Ootmarsum. Hier bezocht men de Kuiperberg.

Van de bondsfeesten in Twente is een verslag gemaakt, waarin o.a. het volgende is te lezen: ⁴

En even terzijde, daar waar het eikenhakhout gekapt was, stonden de deelnemers stil te genieten van het vergezicht, dat zich uitstrekte tot waar de torens en fabrieksschoorstenen van Enschede en Oldenzaal in het Zuiden en Nordhorn over de grens in het Oosten hoog ten hemel steken. ’t Was als klonk door den lichten morgen in de rust van den Zondag, het klokkengeklep, dat ter kerke roept, bom, bom, bom, bom, bom, bom ….

’t Was als klonk zwaar en gebiedend de doffe stoomfluit, die in den ochtend van den werkdag roept tot den arbeid.

En midden tusschen die fabriekssteden ligt aan den gezichtseinder fier en hoog op eeuwenouden bodem het statig slot Bentheim, getuigend van tijden, ver, ver in het verleden van een andere wereld schier, een wereld waarin zich de nieuwe mensch nauwelijks kan indenken en loch een wereld, waarin het leven niet armer was dan het onze, waarin liefde en haat, heerschzucht en onderworpenheid, weelde en armoe over ’t menschenlot heerschten, zooals het zal zijn in de verre, verre toekomst.

Een geïmproviseerde oriënteeringstafel wees ons de richtingen, straks zal een steenen tafel wellicht deze vervangen, als een hulde van het Bondsbestuur aan de Twentsche vrienden, officials en ter herinnering aan deze dagen.

Uit deze passage blijkt dat ter gelegenheid van de feestdag in 1922 een soort eenvoudige oriënteertafel is geplaatst. Verder werd nog melding gemaakt van een vervallen en verweerde Israëlitische begraafplaats. Er was zoveel waardering voor het uitzicht vanaf de Kuiperberg, dat gestreefd werd om ook in Ootmarsum een ANWB-oriënteertafel te plaatsen.

Het gezelschap genoot aansluitend van een maaltijd in de tuin van Hotel de la Poste, waar de rode rozen en kamperfoelie bloeiden. Vervolgens ging men richting Vasse. Onderweg werd de watermolen ‘Hazelbekke’ bezichtigd, om daarna via Tubbergen en Albergen naar Almelo te rijden. Daar was het afsluitende diner.

De redactie van ‘De Kampioen’, het ledenblad van de ANWB, gaf naar aanleiding van de Bondsfeesten de volgende overweging om Ootmarsum een oriënteertafel te geven:

De Twent is — en terecht – trots op zijn streek, schoon door haar afwisselende natuur, aantrekkelijk door haar leven en streven, haar volk en traditie. Twente is een éénheid, een éénheid die zich ook weerspiegelt in de geest der Bondsofficials, die de belangen van de ANWB dienen in hun hoedanigheid van leden van het Algemeen Bestuur, consuls en stemgerechtigden. Wij kunnen dat zeggen, zonder het gevaar te lopen van vleierij beticht te worden. Aan die éénheid, aan de waardering van het Bondsbestuur voor de arbeid zijner Twentse officials, aan de erkenning ook van de Twentsche schoonheid, heeft haar ontstaan te danken de oriënteertafel op de Kuipersberg, die door het dagelijks bestuur was toegezegd bij gelegenheid van de zozeer geslaagde Bondsfeesten in Twente.

Toch duurde het nog ruim 4 jaar, tot 1926 voordat er sprake was van een stenen tafel. Er waren kennelijk hindernissen die overwonnen moesten worden. Uit de bewaard gebleven toespraken tijdens de opening in 1926, blijkt dat er inderdaad veel inspanning geleverd moet zijn om de oriënteertafel gerealiseerd te krijgen.

De officiële opening in 1926

Nadat in 1922 een provisorische tijdelijke tafel was geplaatst, duurde het dus tot 1926 voordat deze definitief vervangen zou worden door een stenen exemplaar. Het was met name de uit Almelo afkomstige architect T.A. Trijssenaar (1874-1937) die zich veel inspanning heeft getroost om de realisatie mogelijk te maken. Hij was officieel afgevaardigde van de ANWB en vanuit die functie had hij een belangrijke rol in de totstandkoming. Als architect was hij ook betrokken bij de technische realisatie. Verder werd de inspanning van notaris Kleinschmit tijdens de opening geroemd, omdat het hem was gelukt te bewerkstelligen de grond over te dragen aan de ANWB. ⁵

Zondag 25 juli 1926 was de dag van de officiële onthulling en ingebruikstelling. Tevoren had de ANWB haar leden uitgenodigd om daarbij aanwezig te zijn. Er werden vanuit verschillende plaatsen rijwieltochten naar Ootmarsum georganiseerd. De vertrekplaatsen van deze tochten waren: het stationsplein in Almelo en Hengelo en het Kerkplein in Enschede. Vanuit Oldenzaal kon men aansluiten bij de tocht vanuit Enschede. Indien men in Ootmarsum wilde deelnemen aan de lunch, werd men verzocht twee gulden te betalen. Voor die tijd een heel bedrag. Dat betekent dat toerisme in die tijd nog niet iets voor de gewone man was.

Rond half één had zich een flinke groep mensen verzameld op de Kuiperberg. Edo Bergsma, de voorzitter van de ANWB, beklom het stenen plateau waarop de oriënteertafel was geplaatst en hield een openingstoespraak. Bergsma benadrukte in zijn rede dat de oriënteertafel het algemeen belang diende en bracht de tafel onder de hoede van het gemeentebestuur van Ootmarsum, en in het bijzonder haar burgemeester.

Verder sprak hij uit te hopen dat de inwoners van Ootmarsum zorg zouden dragen voor deze oriënteertafel. Na afloop van de speech speelde Harmonie Caecilia het Wilhelmus. Vervolgens kreeg wethouder Reuwer het woord. Hij trad op als waarnemend burgemeester van Ootmarsum en sprak namens de gemeente zijn dank uit aan de ANWB. Tevens beloofde hij dat het gemeentebestuur de opdracht zou aanvaarden om als toeziend voogd op te treden over het zojuist onthulde monument op de Kuiperberg.

De toespraak van Reuwer was tevens de afsluiting van het officiële gedeelte op de Kuiperberg. Daarna ging het gezelschap, voorafgegaan door Harmonie Caecilia, naar Hotel de la Poste van de heer Beukers in de Marktstraat. Daar werd door circa 50 personen een lunch genoten, of zoals men dat toen noemde, een ‘noenmaal’.

Tijdens de lunch werden opnieuw enkele toespraken gehouden. Edo Bergsma begon met het uitspreken van zijn waardering voor de bondsofficials in Twente. Hij sprak verder zijn waardering uit richting wethouder Reuwer voor het aanvaarden van de opdracht om de oriënteertafel onder de hoede van het gemeentebestuur te brengen. Verder dankte hij notaris Kleinschmit en architect Trijssenaar voor hun bemoeienis en medewerking bij de totstandkoming. Tenslotte was er een woord van dank voor de rector. Niet duidelijk is wie hij daarmee precies bedoelde en wat diens rol was bij de totstandkoming. Het zal vermoedelijk de rector van het klooster ‘Maria ad Fontes’ zijn geweest. In die periode was dat J. van de Grotevheen.

Aansluitend nam dokter Wortelboer het woord. Hij was voorzitter van de plaatselijke VVV en legde in zijn toespraak het verband tussen de bijbelse ‘bergrede’ en de inspanning van de ANWB voor behoud van het natuurschoon. Hij stond stil bij de geschiedenis van het stukje grond waarop de oriënteertafel staat. Helaas blijkt uit de bewaard gebleven verslagen niet wat hij daarover vertelde. Tenslotte gaf Wortelboer de verzekering dat de VVV alles in het werk zou stellen om mede zorg te dragen voor de oriënteertafel en het omliggende gebied.

De laatste spreker was de heer van Wijk. Hij was lid van het algemeen bestuur van de ANWB en consul te Borne. Hij memoreerde de feesten van 1922, die aanleiding waren voor de totstandkoming van de oriënteertafel. Verder stond hij stil bij de waardevolle inspanning van enkele lieden om de doelstellingen van de ANWB te kunnen realiseren. Ten slotte sprak Edo Bergsma woorden van dank voor de samenwerking die heeft geleid tot het mooie monument dat op deze dag werd onthuld en het werk van de ANWB in het algemeen.

Hoog bezoek: een soort ‘niet-officiële opening’

Dat Edo Bergsma trots was op de realisatie van de oriënteertafel in Ootmarsum zal inmiddels duidelijk zijn. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij zich heeft ingespannen om Prins Hendrik, de echtgenoot van koningin Wilhelmina, uit te nodigen om in Ootmarsum kennis te maken met de oriënteertafel. Deze kans kreeg hij toen Prins Hendrik onze regio bezocht als voorzitter van het Nederlandse Rode Kruis. Edo Bergsma was namelijk naast zijn bestuursfunctie bij de ANWB ook actief binnen het Nederlandse Rode Kruis. Het Rode Kruis organiseerde, net als de ANWB, in 1926 haar algemene vergadering in Twente. Deze werd gehouden op donderdag 17 juni 1926 in de foyer van het concertgebouw in Hengelo. ⁶

Nadat het officiële deel was afgelopen werd met auto’s een toertocht door Twente gemaakt. Vanuit Hengelo ging men via Delden, Borne en Weerselo naar Ootmarsum. Hier bezocht het gezelschap van zo’n 100 personen de oriënteertafel en werd door het bestuur van de ANWB de thee aangeboden.

Na afloop ging de tocht verder naar Oldenzaal en Enschede. ⁷ Van dit bijzondere bezoek aan Ootmarsum zijn destijds foto’s gemaakt. Vaak werd op grond van de aanwezigheid van een prominent figuur als Prins Hendrik verondersteld dat dit vanwege de officiële ingebruikneming van de oriënteertafel was. Het ging echter om een soort ‘voorloper’ van de officiële opening. Prins Hendrik werd tijdens zijn bezoek vergezeld door o.a. de minister van Oorlog, oud generaal Snijders.

Strubbelingen

De definitieve realisatie van een uitzichtpunt op de Kuiperberg had dus nogal wat tijd en energie gekost. Eerst waren het tien jaar van plannenmakerij. Tussen 1912, het jaar waarin Van Heek begon met zijn plannen voor een uitkijkpunt, en 1922 het jaar van de bondsfeesten. Daarna duurde het dus nog 4 jaar voordat de stenen tafel uiteindelijk z’n plaats had gekregen. Uit oude persberichten blijkt dat het veel moeite had gekost om de grond te verwerven. Aanvankelijk was een koop gesloten met de eigenaar van de grond, maar deze wilde vervolgens de grond niet meer afstaan. Door bemiddeling van notaris Kleinschmit lukte het uiteindelijk toch om de grond te verwerven. Op 6 februari 1926 werd op zijn kantoor de akte van overdracht gepasseerd. Hierdoor werd de ANWB eigenaar van het stuk grond op de Kuiperberg. Overigens gebruikte notaris Kleinschmit in zijn akte de term Kuipersberg.

De ANWB werd bij het passeren van de akte vertegenwoordigd door de eerder genoemde architect Trijssenaar uit Almelo. Verder waren dokter Wortelboer en onderwijzer J. H. Huls aanwezig als getuigen. Zij waren voorzitter en secretaris van de VVV. Op het moment dat de koopakte gepasseerd werd, dacht men dat de opening van de oriënteertafel tijdens Hemelvaartsdag gerealiseerd zou zijn. Het werd uiteindelijk 25 juli.

De ANWB kocht de grond van G. J. Aarnink c.s, landbouwers op het erve Vinke. Het betrof een gedeelte van het perceel hakhout met het kadastrale nummer A436. Daarbij werden o.a. de volgende bepalingen overeengekomen:⁸

 

1. Het verkochte moet worden bestemd voor het plaatsen van een oriënteertafel en mag voor geen ander doeleinde worden gebezigd; bij overtreding waarvan de ontbindende voorwaarde der overeenkomst kan Worden gevraagd;
2. Bij eventuele verkoop zal de verkooper de voorkeur hebben om het verkochte uit de hand te koopen en bij diens vooroverlijden zijne erven of rechtsverkrijgenden.
3. Het verkochte wordt heden door de Algemeenen Nederlandschen Wielrijders Bond Toeristen Bond in bezit en eigen gebruik aanvaard.
4. Door verkooper, diens erven en rechtverkrijgenden mogen geen boomen op gemelde percelen 435 en 436 worden geplant op straffe van gerechtelijke ontneming.

Uit deze voorwaarden kan worden afgeleid dat de verkoper wilde meewerken, mits de grond alleen gebruikt zou worden door het plaatsen van de oriënteertafel door uitsluitend de ANWB. Kennelijk was er een zekere weerstand tegen inmenging van andere partijen en of een andere bestemming voor de ondergrond. Het blijft slechts gissen, want de overwegingen die meespeelden om tot deze overeenkomst te komen zijn helaas niet meer te achterhalen. Verder blijkt dat de ANWB heel alert was door te bedingen dat geen bomen zouden worden geplant op de belendende percelen van de verkoper. Hierdoor konden gedeelten van het uitzicht gewaarborgd worden.

In de jaren na 1926 is er veel veranderd in het landschap. Zo is onder andere sprake geweest van schaalvergroting in de landbouw, ruilverkaveling, herverkaveling en groei van de woningbouw. Wandelpaden en kerkepaden zijn soms verlegd of geheel verdwenen. Daardoor is ook het terrein rondom de oriënteertafel veranderd. Was het in 1926 gekochte perceel nog 323 m², inmiddels is het terrein dat de ANWB in eigendom heeft 530 m².

Watertoren

Toen de oriënteertafel werd geplaatst was de watertoren nog niet gebouwd. Deze werd pas in 1934 gerealiseerd. De plannen voor de bouw van een watertoren of waterreservoir dateerden al van enkele jaren daarvoor. In die tijd was de heer Hagedoorn bewoner van het huidige ‘Residence Wyllandrie’ en eigenaar van de limonadefabriek en uitspanning het Tichelwerk. Hij kwam met het idee om de bouw van een watertoren te combineren met een toeristische attractie. Hij wilde ondergronds een waterreservoir bouwen met daarboven een uitzichtpunt en theehuis.⁹ De bestaande ANWB-oriënteertafel zou in die plannen vervangen kunnen worden door een groter exemplaar. Helaas is de vooruitziende blik van deze ondernemer niet op een positieve manier beantwoord. Daarbij zullen de beperkingen aan de locatie een rol hebben gespeeld. Uit de koopakte van de grond (1926) blijkt immers duidelijk dat de grond slechts gebruikt mocht worden voor het plaatsen van een oriënteertafel door de ANWB, op straffe dat de grond weer opgeëist kan worden door de oorspronkelijke eigenaar.

Vervolgens is de watertoren op het naastgelegen perceel gebouwd en deze bepaalt ook nu nog het silhouet van de Kuiperberg. Onduidelijk blijft waarom de bovenkant van de huidige watertoren niet benut is als locatie voor een uitzichtpunt.

Oorlogsjaren

Een ANWB-oriënteertafel is een ideale plek om een goed beeld te krijgen van de omgeving. Vanuit die gedachte gaf het ministerie van Oorlog tijdens de mobilisatie in 1939 opdracht om de oriënteertafels neer te halen. In onze tijd met moderne en mobiele navigatieapparatuur, zouden we al snel denken aan een onzinnige actie. In die tijd was het echter niet zo’n gekke gedachte dat ook de vijandige legers een beroep zouden kunnen doen op een oriënteertafel als hulpmiddel bij het plaats bepalen. Bekend is bijvoorbeeld dat de eerder genoemde oriënteertafels op de wandelroute Amsterdam – Arnhem daadwerkelijk werden omgehaald en begraven. In 1986 werd een van die tafels weer opgegraven, op aanwijzing van een oudere inwoner.

Ook was daar een andere vergelijking met Ootmarsum te trekken: het uitzicht rond de oorspronkelijke tafel was grotendeels verdwenen door opgroeiende bomen en bos.

Zover wij kunnen nagaan is de oriënteertafel in Ootmarsum tijdens de oorlog op zijn plaats gebleven. In het gemeentearchief hebben wij lang gezocht in de binnengekomen correspondentie van de gemeente Ootmarsum. Wij vonden daarin geen aanwijzingen dat vanuit de ANWB of het ministerie van Oorlog een opdracht is gegeven tot verwijdering van de oriënteertafel. Navraag bij de ANWB en het Ministerie van Defensie over deze mobilisatie-instructie leverde ook geen nadere informatie op. Totdat wij een foto van de heer Albert Verheij uit Canada ontvingen met daarop de oriënteertafel in de oorlogsjaren! Dit is het bewijs dat de oriënteertafel dus niet weggehaald is.

Verrekijkers, een kiosk en toegangsweg

Na de Tweede Wereldoorlog kwam ook in Ootmarsum het toerisme weer langzaam op gang. Uit verslagen van VVV-vergaderingen blijkt dat ook de oriënteertafel nog steeds een speerpunt voor het toerisme was. In 1953 kocht de gemeente de parkeerplaats bij de watertoren van de heer Hagedoorn. Diverse ondernemers deden overigens hun beklag over de kiosk die bij deze parkeerplaats stond. Er werd in de kiosk namelijk niet alleen ijs verkocht, maar ook diverse andere producten en dat was kennelijk tegen het zere been.

Een ander punt van discussie was de toegangsweg naar de oriënteertafel vanaf de parkeerplaats. Deze liep aanvankelijk langs de rechterkant van de watertoren (de kant van de Joodse begraafplaats). Deze doorgang werd echter steeds kleiner door de uitbreiding van het naastgelegen kleigat. De heer Scholten, eigenaar van de steenfabriek, zei daarover het volgende tegen VVV-directeur Henny aan de Stegge: “Vroeger liep men over mijn grond. Ik liet dat oogluikend toe. Later was het echter niet meer mogelijk in verband met de kleiafgraving.” Er werd daarom vanuit de VVV geopperd om een toegang langs de andere kant van de watertoren te verkrijgen. Daarvoor moest echter overeenstemming worden bereikt met de heer Veldman, eigenaar van de grond.

Diverse VVV-bestuurders probeerden Veldman te bewegen om zijn medewerking te verlenen. Er kwam inderdaad een pad over de grond van Veldman, maar hij wilde dit beperken tot een smalle doorgang. Het aanbod van de VVV om zijn perceel geheel of gedeeltelijk te kopen leidde ook niet tot het gewenste resultaat. In 1956 bleek dat Veldman zijn grond inmiddels verkocht had aan Roeloffzen. Vanuit de VVV werden opnieuw pogingen ondernomen om de grond te verwerven voor een pad naar de oriënteertafel. In november 1956 kon het bestuur van de VVV melden dat met Roeloffzen overeenstemming was bereikt over de aankoop van een stukje grond door de gemeente. De enige voorwaarde die Roeloffzen had gesteld was dat de gemeente medewerking zou verlenen om zijn woning te vergroten. Indien deze medewerking achterwege zou blijven, zou de doorgang definitief worden afgesloten. Uiteindelijk kwamen Roeloffzen en de gemeente overeen om een stuk grond te ruilen, waardoor de gemeente eigenaar zou worden van het toegangspad. De gemeente liet vervolgens een pad aanleggen, maar was nalatig in het definitief regelen van de eigendomsverhoudingen. Toen dit na 10 jaar en diverse keren aandringen van de eigenaar nog steeds niet geregeld was, besloot deze op 1 april 1968 de toegangsweg naar de oriënteertafel weer af te sluiten. Dit leidde ertoe dat de hele kwestie alsnog binnen enkele dagen geregeld werd.

De toegang naar het plateau loopt dus sinds eind jaren vijftig vanaf het weggetje links langs de watertoren. Vanaf dit pad is het vervolgens een beetje onhandig en onwennig zoeken naar de toegang en de trap om het plateau te betreden. Op een foto uit 1926 is te zien dat de oorspronkelijke toegang anders liep. Er liep toen een sierlijk pad vanaf het trapje over het grasveld naar de weg, ongeveer op de hoek waar het grasveld achter de watertoren begint.

Op oude foto’s is ook goed te zien dat het plateau oorspronkelijk niet voorzien was van grindtegels. De stenen tafel stond op een grote stervormige figuur. De bestrating bestond uit klinkers.

Verder was gedurende lange tijd sprake van twee verrekijkers op het plateau. Door er een kwartje in te werpen werden de kijkers geactiveerd en kon in de omgeving getuurd worden. Wie de opbrengsten daarvan genoot en waarom de kijkers zijn weggehaald konden we niet achterhalen. Vermoedelijk is dat gelijktijdig geweest met het vervangen van het stenen tafelblad op de oriënteertafel, nadat dit was vernield.

De gemeente Ootmarsum heeft de kosten voor de vervanging van het stenen tafelblad destijds voor haar rekening genomen. Overigens is het huidige blad geen replica van het originele tafelblad, hetgeen blijkt uit de aanvullende tekst ‘Koninklijke’ die onderdeel uitmaakt van de tekst. In het originele blad uit 1926 kwam de term ‘Koninklijke’ niet voor, omdat dit predicaat pas in de jaren dertig door de Nederlandse Toeristenbond werd verworven.

Rijksmonument

Ook de Rijksdienst voor de Monumentenzorg heeft ingezien dat het de moeite waard is om zuinig te zijn op de oriënteertafel. Daarom is deze bij besluit van 21 juni 1999 aangewezen als rijksmonument. Daarvoor waren vier onderliggende argumenten met een cultuurhistorisch en stedenbouwkundig belang:

• het zegt iets over de rol die de ANWB en de Toeristenbond hebben gespeeld bij het opkomende toerisme in Nederland en Twente;
• het is een zeldzaam object.
• de unieke ligging op de Kuiperberg nabij de watertoren en de Israelitische begraafplaats;
• de oriënteertafel wordt geprezen om zijn gaafheid.

Tijdens onze zoektocht naar achtergronden en historie van de oriënteertafel is onder andere gezocht bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg in Zeist. Opmerkelijk genoeg bleek dat daar in het archief en bibliotheek geen stukken aanwezig zijn die iets kunnen vertellen over de geschiedenis van de oriënteertafel.

Het uitzicht

In juni 2005 werd in het voormalige ‘Hotel de Kuiperberg’ een sponsorbijeenkomst gehouden, voorafgaand aan het nationaal wielerkampioenschap voor junioren. Tijdens deze bijeenkomst werd door burgemeester Willeme van de gemeente Dinkelland stilgestaan bij het fraaie (wieler)landschap rond de Kuiperberg. Zijdelings merkte hij daarbij ook op dat hij had gemerkt dat het uitzicht vanaf de oriënteertafel helaas een stuk minder was geworden in de periode dat hij het gebied kende. Deze opmerking was voor het bestuur van de Vereniging Heemkunde Ootmarsum aanleiding om in overleg te treden met de burgemeester en de gemeente Dinkelland. Het doel van dit overleg was te bekijken of herstel van het uitzicht mogelijk zou zijn.

Het overleg heeft vanuit de Vereniging Heemkunde geresulteerd in een inventarisatie van bomen en begroeiing die een belemmering zijn voor het uitzicht. Diverse eigenaren van deze bomen zijn benaderd met de vraag of ze bereid zijn mee te werken aan herstel van het uitzicht vanaf de oriënteertafel. Dat leidde tot instemmende reacties. Alle onderzoeksresultaten zijn gebundeld en dit boekwerk kreeg als de titel “met het oog op het uitzicht ………”. Dit onderzoeksresultaat werd besproken met de gemeente, die in overleg met de provincie het herstel van het uitzicht wil inpassen in haar beleidsvisie over de Kuiperberg. Inmiddels is deze beleidsvisie ingebracht als een plan dat uitgewerkt kan worden in het kader van het Nationaal Landschap Noord-Oost Twente.

Mede door de inbreng van de Vereniging Heemkunde Ootmarsum wordt door de gemeente Dinkelland en de provincie Overijssel gestreefd naar een herstel van het landschap. Naast het herstel van het uitzicht vanaf de Kuiperberg is daarbij ook aandacht voor landschapsherstel van het waardevolle beekdal ‘de Vinkenbek’ (waarvan een deel tegenwoordig voorzien is van een hek met het opschrift ‘Palthe-weideken’). Vanuit dit beekdal ontspringen de bronnen die de Molenbeek voeden.

Overigens stuitten wij tijdens ons onderzoek op een krantenbericht uit 1936 .¹⁰ Daarin is te lezen dat het opgroeiend hout ook toen al een probleem was geworden. Ruim 10 jaar na de opening was op diverse plaatsen het (hak)hout zodanig opgeschoten, dat de ANWB door diverse personen en instanties werd benaderd over het belemmerde uitzicht. De regioconsul van de ANWB zegde toe hierover contact op te nemen met de grondeigenaren. Daarbij dreigde hij dat de oriënteertafel naar elders zou worden verplaatst indien de grondeigenaren niet zouden meewerken aan het verwijderen van de houtopstanden. Hij zal succes hebben gehad met zijn inspanningen, want gelukkig is de oriënteertafel blijven staan. De zorgen over het belemmerde uitzicht zijn echter tot op de dag van vandaag actueel.

Vanuit de Vereniging Heemkunde Ootmarsum is ook contact gezocht met de ANWB, eigenaar van het terrein waarop de oriënteertafel staat. Er is een overleg op gang gekomen met diverse partij en om de directe omgeving van de oriënteertafel en het plateau te revitaliseren. In combinatie met een verbeterd uitzicht zal dat recht doen aan het monument. Daarbij wordt o.a. gedacht aan het beter zichtbaar maken van de oriënteertafel, verbetering van de bewegwijzering, vervanging van de grindtegels op het plateau en mogelijke andere verbeteringen.

Toekomst

Het bijzondere uitzicht vanaf de oriënteertafel is één van de facetten die Ootmarsum iets unieks heeft gegeven. In de afgelopen tachtig jaar is het oorspronkelijke uitzicht vanaf de oriënteertafel echter grotendeels verdwenen door opschietende bomen en oprukkende bebouwing. In 2006 is de aanzet gegeven tot herstel van het fraaie uitzicht. Daarmee werd gehoor gegeven aan een opdracht uit 1926 aan de Ootmarsumse bevolking, om zorg te dragen voor de oriënteertafel en haar omgeving. Als inwoners van Ootmarsum moeten wij daarom voortdurend alert blijven en attent zijn op ontwikkelingen die afbreuk doen aan het vergezicht vanaf de oriënteertafel.

We moeten echter ook realistisch zijn en erkennen dat door de stadsontwikkeling van de laatste eeuw, het uitzicht nooit meer zal worden zoals het was.

Met het oog op het uitzicht…… heeft de Vereniging Heemkunde Ootmarsum geprobeerd een aanzet te geven voor herstel van de oriënteertafel en zijn omgeving. Hopelijk verkrijgt de oriënteertafel daardoor weer de glans die Edo Bergsma voor ogen stond tijdens de opening in 1926.

Voor de medewerking bij de totstandkoming van dit artikel gaat onze dank uit naar:
– VVV Ootmarsum
– Sector Ruimte van de Gemeente Dinkelland
– ANWB te Den Haag
– Landschap Overijssel
– Archief Nederlandse Rode Kruis te Den Haag
– Gemeentearchief Enschede
– Archief en bibliotheek Rijksdienst voor Monumentenzorg te Zeist

1. Inzicht, opgegraven stenen tafelen van de ANWB, nummer 12, december 1999, p9.
2. Enige opstellen over Ootmarsum in de Franse tijd, 1978, uitgave van Stichting Heemkunde Ootmarsum
3. Voor meer informatie over de steenfabrieken: Jaarboek 1999 van de Vereniging Heemkunde Ootmarsum.
4. Ontleend aan het artikel “de Bondsoriënteertafel op den Kuipersberg”, in: De kampioen, jaargang 1926, p. 789 t/m 794. Het is opmerkelijk dat daarin consequent wordt gesproken over Kuipersberg i.p.v. Kuiperberg.
5. Gegevens zijn 0.a. ontleend aan artikelen in de Enschedesche Courant en Dagblad Tubantia.
6. Uit het archief van het Nederlandsche Roode Kruis: verslag der algemeene vergadering 17 juni 1926
7. Uit: Het Vaderland, vrijdag 18 juni 1926
8. Gegevens ontleend aan de akte van overdracht gebruikt ten behoeve van de kadastrale inschrijving, verleden voor Notaris Kleinschmit op 6 februari 1926.
9. Zie verder in “Watervoorziening in Ootmarsum” 1998, uitgave BMS, p 40 e.v.
10. Twents Dagblad Tubantia, 18 juni 1936

Oorspronkelijk uitgegeven in Jaarboek 2006