Kanaal Almelo – Nordhorn 100 jaar

Kanaal Almelo – Nordhorn 100 jaar

Er is en zal dit jaar wel het een en ander in de pers verschenen/verschijnen over dit kanaal, maar we kunnen ”dit vreemde element in het Twentse landschap” in een Jaarboekje als dit toch niet helemaal passeren (het is okt. ’88), vooral niet als blijkt dat Ootmarsum nogal bij de plannen betrokken was. Kort wil ik daarom iets schrijven over de voorgeschiedenis van de Overijsselse kanaalplannen, die bijna 60 jaar duurden.

Het begon eigenlijk al in 1830 toen Baron A. van Pallandt van Eerde een plan had voor het gebied westelijk van Almelo. Ook G.S. kwam in 1832 met een plan betreffende het stuk Zwolle-Almelo. Een paar jaar later maakte J.H. Graaf van Rechteren daarbij een uitbreiding tot de Dinkel bij ’t Singraven. In 1842 werd het na een aanbesteding niet gegund. Te duur. Toen ook werden de plannen doorkruist met serieuze spoorlijnplannen van Zwolle via Almelo naar de Duitse grens. Dat ging echter niet door en dus kregen de kanaalplannen weer een kans. De opzet werd veel ruimer. In 1855 kwam het kanaal Zwolle-Almelo klaar; het deel van Almelo naar de Dinkel kwam men niet aan toe.

Ootmarsum had pech. Misschien was dit ook wel een beetje of nog meer de schuld van Ootmarsum. Daar was het aanvankelijke enthousiasme n.l. danig bekoeld, toen bleek dat het kanaal langs het Harseveld achter Tilligte zou lopen. Ootmarsum vond deze richting niet in het voordeel van haar gemeente. De gemeenteraad sprak er haar verbazing over uit in vele brieven, dat er bij Ootmarsum, waar het meeste water te verzamelen was door de vele beken, geen betere richting dichter bij de stad, kon worden gevonden als men tot Nordhorn en de Vecht wilde doorwerken. Ze voelde wel voor een route door de Ottershagen, langs de Stokte bij Lattrop en zo verder naar Nordhorn. Alles heeft Ootmarsum geprobeerd, maar de Heer Hoofd-Ingenieur wilde er niet aan, vond geen betere oplossing dan de door de Adm. van de Waterstaat geprojecteerde richting en niet de door Ootmarsum voorgestelde meer noordwaartse richting. Dat zou stuiten op ”onuitvoerlijkheid” en ”onoverkomelijke zwarigheden” (kosten, voeding, klimming). Alle moeite was dus tevergeefs: het kanaal kwam te liggen waar het nu nog ligt.

In 1883 (± 30 jaar later) kwam n.l. het besluit dat de provincie een kanaal aan zou leggen van Almelo naar de Pruisische grens. Hieraan lag een in 1876 te Berlijn gesloten accoord ten grondslag, waarbij de verbinding van de kanalen in het oosten van ons land met het Duitse kanalennet ter sprake was gekomen. Dit kanaal zou dus de schakel vormen tussen het kanaal Zwolle-Almelo en het Dortmund-Emskanaal, waartoe in Duitsland zelf het Vecht-Emskanaal al bestond.

Spierkracht, kruiwagen, schop. In 1884 kon men beginnen met niet anders dan spierkracht, de kruiwagen en een schop. De aanbesteding was 25 okt. geweest. Laagste inschrijver was P. v.d. Koolwijk te Heerde voor ƒ 794.600. In werkelijkheid heeft het 1,2 miljoen gekost, maar misschien is dat gekomen omdat er iets vreemds gebeurde. Hierover straks meer. De werkzaamheden begonnen in Almelo en Almelo heeft het geweten toen er een invasie van meer dan 200 grondwerkers arriveerde. ”Polderjongens” werden ze genoemd. Ze namen hun intrek in keten en schuiten. Er was keurig volk bij, daar niet van, maar velen leefden er onbekommerd op los. Geld, zo gewonnen zo geronnen; mijn en dijn, soms moeilijk uit elkaar te houden. In eten en drinken deden de vrouwen niet voor de mannen onder, in kracht en omvang ook niet. Toch waren de aannemers in die tijd streng genoeg en ze werden bij ernstig wangedrag wel ontslagen.

De heer Kampman heeft een bloemlezing gemaakt van allerhande persberichten in die tijd, die wat meer vertellen. Zie Jaarboek Twente 1979.

Turf. Over het 28 km. lange kanaal zouden turf, kunstmest e.a. waren worden vervoerd. Wij hebben nooit anders dan een enkel turfschip gezien en zo heeft het kanaal nooit aan het doel beantwoord. De turf werd opgestapeld op de kanaaldijk, vaak in een turfloods. Voor Ootmarsum was het in de regel de heer Kunne die de turf per paard en wagen distribueerde.

Zeisen Jan. De werkzaamheden vorderden gestaag en zo kwam men ook in Agelo en het Voltherbroek. Jan Olde Hengel (1856-1927), bijgenaamd Zeisen Jan, woonde op de lage Huneborg in ’t Voltherbroek waar het kanaal Almelo-Nordhorn vlak langs kwam te liggen. Jan was goed bij en hij was de vraagbaak van zijn omgeving. In zijn boek ”Uit het land van katoen en heide” wijdt J.J. van Deinse er een hoofdstuk aan, waaruit we de volgende passage aanhalen:

”Een grote gebeurtenis in zijn leven was de aanleg van het kanaal, dat vlak langs de Huneborg is gegraven. Hij heeft ook zelf een werkzaam aandeel in de totstandkoming van deze waterweg gehad. Volkomen bekend met de omgeving, met waterleidingen enz., was hij een gewilde werkkracht bij het uitbakenen van het kanaal, het waterpassen enz. Hij kende nog tot in zijn ouderdom de namen van alle ingenieurs, opzichters, aannemers enz., was met allen bevriend en ontving in latere jaren nog dikwijls brieven van hen. Een opzichters- en een polderkeet stonden op de Hunenborg of dicht daarbij. Toch was Zeisenjan niet best te spreken over dat kanaal, waarvan de aanleg naar zijn mening veel schade had gedaan aan de waterafvoer der aangelegen gronden”.

Faillissement? Op 27 dec. 1886 lazen we in de krant onder Ootmarsum: ”De onverwachte verdwijning van den aannemer van het kanaal Almelo-Nordhorn wordt hier nog veel besproken. Aan verongelukken wordt niet meer gedacht, daar zijn huisgezin hem schijnt nagereisd te zijn, naar men zegt naar Amerika. Ook in Almelo schijnt hij er een aantal minder welkome oudejaars-indrukken te hebben achtergelaten, daar zijn compagnons de huurschulden niet betalen”. Anderen beweerden dat hij failliet was. Een raadselachtig geval. Wie maakte het karwei dan af? Moest een ander worden gezocht? Op vrijdag 8 febr. 1889 is het kanaal geopend, een jaar later dan gepland was. Werd het daarom zoveel duurder of kwam het van die aannemer?

Het Duitse deel. In 1886 viel het besluit in Duitsland tot 3½ km. lange doortrekking van het kanaal van de grens tot aan de Vecht in Nordhorn. Op 5 aug. 1899 werd er aan begonnen en op 1 juli 1904 werd het Duitse gedeelte geopend.

Weggegooid geld. Zoals gezegd, het hele kanaal bleek weggegooid geld, het beantwoordde voor geen deel aan de verwachtingen. Na de oorlog kwam er vrijwel geen schip meer door. Jarenlang kwam ik op weg naar mijn werk 4 keer daags over de Ageler brug. Je kon altijd zó doorrijden, maar één keer was de brug open: er moest een schip passeren. Dat duurde een kwartier en ik kwam tien minuten te laat in school. Ik zei dat de brug open was. Iedereen lachte me uit. Niemand geloofde dat, terwijl ik juist toen de waarheid sprak.

In 1963 werd de Ageler brug vervangen door een dam.

Raadselachtigheid II. Na die voortvluchtige aannemer is er nog iets raadselachtigs achtergebleven. In het verhaal gaat het steeds over de aannemer P. van de Koolwijk, maar mijn grootmoeder, die in Lattrop woonde en de kanaalwerkzaamheden van nabij kon bekijken, beweerde dat bij het werk een bord stond met de vermelding: aannemer(s) van der Zijpe en Koolwijk! Wie helpt ons uit deze puzzel? Zij beweerde ook dat die aannemer er failliet aan was gegaan. Zij was toen 17 jaar.

Natuur. Weggegooid geld, maar toch ook niet helemaal, want langs de oevers van het kanaal, vooral aan het meest oostelijke deel, heeft zich een schitterende flora ontwikkeld, ook vogels zijn er in vele soorten. Men ziet er in het visseizoen vele vissers en zo heeft het toch nog ’n aantal nuttige aspecten. De flora en de fauna bij het kanaal zijn uitvoerig omschreven in het boek van W. Dingeldein ”Het land van de Dinkel” op bl. 190.

Kanaal, je bent nu 100 jaar oud. Je kunt wel 200 worden en hopelijk doe je dat, tot genoegen van de Natuurstudiegroepen en Vogelwerkgroepen en zovele anderen, die zich hierin interesseren.

Kanaal….. nog vele jaren!

Gustaaf Klaas.