De Commanderie
Waar nu het Commanderieplein is met daarop de ingang van het Openluchtmuseum en restaurant De Gasterij, heeft ooit de commanderij van de Duitse Orde (Teutoonse Orde) De Commanderie ( of Huis te Ootmarsum) gestaan. Het is gesticht rond 1262-1273: De eerste vermelding dateert uit 1273. Vooraanstaande lieden uit Oldenzaal schonken goederen aan de bisschop van Utrecht (Hendrik van Vianden) voor de oprichting. De eerste commandeur was waarschijnlijk Ecbertus (of Eckbertus) van Benthem.
Het was een van de vestigingen van de Duitse Orde in Nederland (onder de balije Utrecht, later soms Westfalen/Münster). Deze half-militaire, half-geestelijke orde bouwde na de kruistochten veel commanderieën in Europa.
Het complex lag op drassige grond en bestond oorspronkelijk uit een vakwerk (houten) torenachtig hoofdgebouw op palen, met slaap- en dagvertrekken, keuken en gebedsruimte. Later kwamen erbij:
- Schuren en stallen
- Een grote kapel van Bentheimer zandsteen (ingewijd in 1494)
- Grachten eromheen
- Twee watermolens langs de beek (één molenhuisje staat nog in het openluchtmuseum)
Er woonden zo’n twaalf ridderbroeders (vaak uit adellijke families uit Twente en Westfalen). Ze legden kloostergeloften af, droegen een witte mantel met zwart kruis, en beheerden veel landerijen en boerderijen. Een deel van de inkomsten ging naar de hogere balije.
Door de Reformatie en de Tachtigjarige Oorlog raakte de commanderij in de problemen. Rond 1628-1635 kwam Johann Dietrich (Johan Diederik) van Heiden aan het roer. Hij werd protestant, trouwde, verliet de orde en maakte het complex via ruil tot privébezit. Het werd een havezate (adellijk huis) en bleef in de familie Van Heiden (later Van Heiden Hompesch). In de 17e-18e eeuw werd het uitgebreid met tuinen, park, fonteinen etc.
Menger
In 1811 werd het verkocht (waarschijnlijk door schulden). Rond 1825 waren de gebouwen grotendeels gesloopt; de grachten werden gedempt en het terrein verkaveld. Er staat nu niets meer van het originele complex. Het terrein waarop nu het Commanderieplein is, kwam in handen van de wijnkoper Willem Menger (1775-1820). Het had het kadastrale nummer A975 en was 17250 m2 groot.
In 1843 werd het perceel in 11 delen gesplitst en verkocht aan een aantal middenstanders (een flink aantal woonde aan de Ganzenmarkt):
De nazaten van Willem Menger (1775-1820) (wijnhandelaren) bleven eigenaar van het meest noordelijke perceel dat grenst aan de beek. Het perceel met het nummer A1382 was 1930 m2 groot. Dochter Johanna Hermanna Menger (1812-1888) werd na haar huwelijk in 1840 met Fredrik Santman (1818-1862) de eigenaresse. Hun zoon Willem Jacob Santman (1841-1913) werd in 1891 de eigenaar.
Wientjes
In 1893 wordt de broodbakker Egidius Wientjes (1846-1934) de nieuwe eigenaar van de tuingrond. In 1928 wordt zoon Chiel Wientjes (1893-1971) de nieuwe eigenaar. Hij was timmerman. Zijn zoon Johan Wientjes (1928-2013) werd in 1974 eigenaar, samen met zijn broer Gies Wientjes (1924-1980) die notaris in Zwolle was. Het kadastrale nummer was intussen gewijzigd in C411. In 1978 werd het perceel samen met andere percelen verkocht aan de gemeente Ootmarsum.
Heupink
Hans Heupink (1954-2025) werd daarna in 1981 de eigenaar van de percelen die nu deel uitmaken van het Commanderieplein en het perceel waar Johan Wientjes (1928-2013) zijn woning had staan. Hans Heupink bouwde daar zijn eigen woning.
In 2014 werd een begin gemaakt met het bouwrijp maken van dit perceel. Onder leiding van Hans Oude Rengerink werd er eerst archeologisch onderzoek gedaan.
De familie H. Heupink hier vervolgens een grote brouwerij. Hier wordt hun eigen merk het Othmarbier gebrouwen. Tevens is er in het hoofdgebouw een restaurant gevestigd: gasterij Oatmössche. De entree van het Openluchtmuseum Ootmarsum maakt onderdeel uit van het hoofdgebouw. Links van de poort is de kantoorruimte, winkels en kaartverkoop van het Openluchtmuseum. De ingang verhuisde daarmee van de Smithuisstraat naar het Commanderieplein.
Tekst: Herman Steigstra
